Khi tôi chính thức bước chân vào sâu bên trong lãnh địa của đồng bào, mọi định kiến hay sự tưởng tượng nghèo nàn ban đầu về một vùng đất hoang vu đều bị phá vỡ hoàn toàn bởi những chi tiết sống động đến lạ kỳ.
Địa hình nơi đây như một mê cung tự nhiên được tạo thành từ những dãy núi gấp khúc, dựng đứng. Những con đường mòn Ka - Tu hướng thẳng tới trước, đâm bổ xuống sông rồi lại đâm bổ xuống sông, leo lên các núi, những núi dốc thẳng đứng nhất. Chúng thường trơn trợt và đầy rẫy những con đía (vắt). Cho dù có ít những thú săn lớn trong rừng, rừng vẫn rất sinh động.
Rừng thức dậy vào lúc rạng đông với những tiếng kêu vui mừng của những chú khỉ, tiếp theo là những tiếng gáy của gà, của công, những chú sáo lắm mồm. theo đó hòa vào bản hợp tấu trước khi buổi trưa làm cảnh vật đờ đẫn mà tất cả dường như đang ngủ; vào lúc mặt trời lặn, người ta nghe tiếng nai tác, rồi những tiếng dế inh ỏi, những chim đêm, tiếng rì rào của hàng ngàn côn trùng, các tiếng này báo cho người cha của rừng: ngài hổ chúa tể đã đến giờ đi săn mồi.
Ka - Tu nghĩa là hoang dã, trong những chuyến du hành của tôi, tôi đã hỏi những người Mọi mà tôi gặp: "Anh ở đâu ?. Chúng tôi là những người (mơ nui) làng nào đó. Các bạn có biết những người Ka - Tu không ? Có, đó là những người ở trên kia, trong núi".
Và trên kia, trong núi, người ta chỉ cho tôi những ngọn núi khác phía sườn Lào. Tuy nhiên, tôi không kết luận người hoang dã không sống trong vùng đó ! Nhờ trời, họ rất đông, sống rải thành nhiều làng nhỏ trong khu Bến - Hiền, và thành những làng lớn trong khu đồn Sáu. Thung lũng Put và đèo A - Ro, Ya Yin Na Bơt chắc chắn có một con đường di dân (đó chắc chắn là sơ đồ của đường 10 nếu đường này phải được làm một ngày nào đó). Đó là những gì giải thích cho ảnh hưởng Lào chắc chắn có trong vùng. Mọi người giàu hơn và có vẻ định canh định cư trong khi những người ở khu Bến - Hiền đều nghèo và du canh du cư; những người này có cây "bavak"* (cây cọ để làm rượu) mà họ lạm dụng. Họ mập mạp hơn và để răng trắng, những người khác để răng đen và cà răng, họ có tiết độ hơn, thông minh hơn. Nhưng than ôi, họ khát máu hơn. Tuy cùng chung một ngôn ngữ với ít sắc thái khác biệt. (Nếu quý vị có hứng thú về ngôn ngữ này, chúng tôi sẽ nghiên cứu trong một bài khác...)
Những người Ka - Tu ở đồn Sáu làm rượu thoáng có vị cồn, có hương vị lý thú mà họ rất thích lấy từ một cây cọ cao đến 5m - 6m mà đọt mang những buồng trái dài với những bẹ lá rủ xuống thành một cụm dày đặc. Họ chăm sóc cây này rất cẩn thận, và những con đường mòn tương đối tốt là những đường dẫn đến chổ trồng cây "bavak". Cây cọ này rất đặc biệt ở thung lũng A - Put. Tôi không nghĩ rằng các bộ tộc Mọi khác ở dãy Trường Sơn đều biết đến cây này. Đó là cây "Đoác" đối với người An Nam ở Thừa Thiên và Quảng Tri. Vả chăng, những cuộc chè chén là đặc điểm chính yếu trong một lễ hội Ka - Tu. Một người Ka - Tu sẽ nói: "Hôm qua tôi say rượu", để giải thích rằng hôm qua đã có một lễ hội trong làng của anh ta.
Những người Ka - Tu mà chúng tôi biết không có một công nghệ nào cả. Những vật dụng cần thiết bao gồm: đồ gốm, mũi giáo bằng sắt, đồ trang sức, chăn mền đều do người An Nam cung cấp, hoặc do Ka - Taouat nổi tiếng mà chúng ta hầu như không biết gì về vị này cả. Việc trao đổi với người Ka - Tu bằng đường thung lũng A - Sap, A - Tep va A -Vương, hoặc bằng đường sông Dak - R'gneis, Sa - Mơ, Lê - Tia hoặc băng thung lũng Put với những người Ta - Riu. Những cuộc trao đổi với người An Nam được thực hiện ở Bến - Giang và Bến - Hiền, điểm cuối đường thủy sông Cái và sông Con.
Người mọi luôn buôn bán với cư dân vùng đồng bằng, trước tiên là người Chàm rồi tiếp đó là người An Nam vì chỉ chính qua trung gian của họ mà người Mọi mới đủ muối cho nguồn lương thực của mình. Nghiên cứu về những liên hệ của người Ka - Tu và người An Nam dẫn ta xa về thời quá khứ; ông Sogny đã cho biết: "Truyền thuyết cho ta biết thời gian rất lâu trước thời Gia Long, giao thương trao đổi bình thường xảy ra tại Hạ - Tân, ở cách sông Con 20km vùng hạ lưu sông Bến - Hiền là chợ hiện nay". Chắc chắn đó là thời kỳ mà việc lấn đất của người An nam chưa đạt đến ranh giới phía Tây của bình nguyên, một số địa điểm của Quảng - Ngãi. Đến tận ngày nay, người Mọi vẫn ở vùng châu thổ mà người Chàm phải nhượng lại.
Y phục thường ngày của người Ka - Tu gồm một tấm phủ dài bằng vải xanh và một cái khố, đôi khi được trang trí bằng những vòng chì nhỏ, xuất xứ từ những người Ka - Taouat. Đặc biệt ở một làng về phía Tây hai ngày đi bộ, một số người mặc y phục kỳ lạ. Một thứ áo giáp lưới sắt làm bằng những vòng sắt kết với nhau và luồn vào vải. Phải chăng đó là một món lưu niệm từ xa xưa? Và tổ tiên họ đã từng mặc áo giáp ? Đầu tóc của những người đàn ông lại rất lạ lùng lý thú, phần đông búi tó trang điểm thêm chiếc lược bằng đồng và một nanh heo.
Heo được nuôi một cách đặc biệt, vì mục đích này, những răng hàm trên đều bị nhổ đi để cho các nanh dưới mọc tự do; các con vật này được nuôi bằng cám lợn trong bảy năm. Ở tuổi này, các nanh dài từ 10cm - 15cm và chất ngà rất mịn. Mỗi một con lợn như vậy đáng giá bằng hai con trâu.
Một số người Ka - Tu tu để tóc kiểu chó như người Sê đăng. Những người khác ở khu đồn Sáu, cài trên đầu họ một vòng tre có trang hoàng hạt cúc (nút) giống như một số người Lào. Những người ở khu A - Taouat tỉa lông mày thành một đường rất mảnh và kẻ thật kỹ lưỡng như quý bà thanh lịch người Pháp chúng ta. Họ thường xăm những hình vẽ kỳ lạ: trên trán hình "Pâdil yayah" (Người đàn bà nhảy múa); ở hai mép xăm hai mặt trời; hai lông mày kéo dài ra bằng một loạt những chấm lớn màu đen ra đến phần trên lỗ tai. Trên mình xăm sao và chữ thập.
Tôi không thế hiểu ý nghĩa những hình xăm này. Những người đàn bà thường cài những phiến tre kiểu lông mào chim vào tóc. Họ cuốn mình trong những tấm vải xanh lên ngang dưới vú, và vú được che bằng một dải vải cùng màu. Đồ nữ trang thì rất nhiều và hỗn tạp, từ những vòng đeo tay dài và nặng bằng đồng đến những hoa tai bằng gỗ, bằng xương, đôi khi cũng bằng một đồng mười xu. Những vòng cổ thật đa dạng, bằng sắt, bằng thủy tinh màu (hạt cườm), cúc áo, vỏ sò.
Những người Ka - Tu cũng đeo nhiều bùa để tránh bệnh tật. Một hôm, tôi đã gặp một cư dân mang ở dây chuyền một cái nắp bình bằng chai... một người An nam đã bán cho anh ta với danh nghĩa là một phương thuốc rất công hiêu trị chứng đau bụng! Chắc chắn là họ thích bất cứ vật gì chói lóng lánh và họ khá đỏm dáng.
Một số những người Ka - Tu đã trở thành dã thú đích thực. Chắc chắn là do chiến tranh nội bộ liên tục, họ đều phải trốn tránh tỵ nạn trong núi non hiểm trở hầu như không thể vào được các đầu nguồn Lèn và Ba Nao. Họ dựng những túp lều nghèo nàn, che thân bằng da thú và sống chỉ nhờ vào những gì kiếm được trong rừng. Tính thật thà của họ gần như là nói khôn cùng (sự thật thà nổi tiếng của người Mọi). Người ta không thể giận họ. Các vị thần rất quyền năng.
Người Ka - Tu tự kiêu, khoe khoang huênh hoang, nhưng hiếu khách và khá can đảm. Hay chế giễu và lắm mồm, đi bộ giỏi, rất giản dị. Trong khu Bến - Hiền, họ ít coi trọng đời sống con người, và cuộc đi săn lớn nhất của họ là cuộc săn máu. Và chúng ta sẽ thấy cuộc săn này, ở một phần xa sau này.
Một hôm tôi đã hỏi Ta ka (Già làng) ở Ca lang, người đã kể cho tôi nghe về một cuộc đem quân di đánh mà ông ta đã thực hiện ở gần A - Ro, cách nhà ông bốn ngày đường:
- "Những người ấy đã làm gì ông?
- Không gì cả
- Vậy tại sao lại giết họ?
- Ông ta cười và trả lời bình thản: Để cho vui!
Họ trồng sắn, ngô, lúa. Họ dùng chúng để nuôi thân. Họ làm nghề chăn nuôi, heo, trâu, gà và ở một số làng, họ nuôi cả dê. Trong rừng, họ tìm trầu, các cây thuốc, những trái cây họ bán cho người An nam, củ và rau là nguồn thức ăn cơ bản của họ. Khi nấu ăn, họ bảo quản thịt trong những ống tre thường với các lớp muối.
Vào bữa ăn, họ nung nóng những ống này ở gần lửa. Những người hoang dã ở Tân Hébrides cũng làm như thế. Đó không phải là điểm chung duy nhất giữa họ với nhau. Họ săn bằng nhiều cách, hoặc bằng bẫy, hoặc bằng chó, hoặc bằng nỏ. Những người Mọi ở A - Taouat là những người say mê săn nổi tiếng, họ náu mình trong những bãi cây nhỏ hoặc trên một cây lớn và gọi chim hoặc hoẵng và dê rừng bằng cách giả tiếng kêu của chúng. Khi thú đền gần, họ bắn tên vào thú, thường tên có tẩm độc.
Bình thường họ chỉ ăn ngày hai bữa, bữa sáng vào lúc gà gáy và buổi chiều vào lúc mặt trời lặn. Ở khu đồn Sáu, họ uống rượu đoác (bavak) có vị hơi chua, hơi chát khá dễ chịu. Ở Bến- Hiền, họ lên men trong các bình (chóe) các thứ: gạo (cơm), sắn, hoặc ngay cả ngô, nhưng họ chỉ uống vào những dịp lễ lạt lớn, ví dụ như khi có chức sắc bên ngoài đến thăm...
Mời các bạn đọc tiếp kỳ 3...
Sẵn sàng cho hành trình?
