Các làng Ka - Tu thường ở vùng cao, tránh xa những lòng thung lũng, nơi mà khí nóng ngột ngạt và sốt rét là thông thường.
Làng được bố trí ở đỉnh hoặc cheo leo ở sườn núi gần nguồn hoặc suối. Việc đi đến làng luôn luôn khó khăn, sườn dốc gồ ghề liên tục như dậm chân tại chỗ vì toàn bùn trơn, kể cả khi có mưa nhỏ. Ở khu đồn Sáu, các làng khá quan trọng đều được bao quanh bằng các rẫy cũ mà đôi khi cỏ đã mọc và nhiều cây đoác bao quanh, điều này khiến cảnh quan đẹp mắt hơn những làng ở Bến - Hiền mất hút vào rừng sâu hay ở giữa những khu rừng cây lúp xúp dày đặc.
Nhà làm theo kiểu nhà sàn, hoàn toàn bằng gỗ và tre, mái bằng lá cọ đổ xuống thật thấp đến nỗi vào nhà phải bò. Ở giữa là một cột cái lớn (tanal) cao từ 5m - 6m, tùy theo sự quan trọng của nhà mà ngôi nhà có hình thuẫn (ovale). Ở trên cột cái người ta đặt một đòn đông dài trên đó các rui tựa vào, cấu thành một tấm phẳng nối kết với những cột con bao tròn quanh. Tất cả những phiến gỗ này đều được bóc sạch vỏ và bào tròn cẩn thận, một vách nhỏ bằng tre đan cao từ 1.0m - 1.5m đóng kín nhà lại nối tiếp với những tấm phên từ sàn nhà lên đến mái mà ở phía ngoài,mái được giữ và bảo vệ chống gió lốc bằng những khúc gỗ dài đan chéo vào nhau thành đường cong thanh nhã ở nóc. Ở mỗi góc mái, người ta đặt những mẫu gỗ chạm trổ (takai); chúng mang hình dáng cách điệu những thú vật, những tượng hình người, hay đôi khi là những ngẫu tượng sinh thực khí đơn giản. Ở bên trong, một tấm gỗ phẳng có thể cao chừng 0.5m uốn cong bằng lửa vừa khít với hình thuẫn của ngôi nhà, tấm này đôi khi được phủ dầy những hình vẽ: cảnh đi săn hay đánh cá, thú vật linh thiêng, hình kỹ hà học, những dấu hiệu kỳ lạ. Hai cửa đẩy đối xứng nhau. Không có một đồ đạc nào trong nhà, nhưng có vài chóe mà một số rất cổ chứa gạo (cơm) hoặc sẵn lên men có mùi chua, những chiêng, cồng, những ống tre đầy nước.
Ở trên sàn nhà, hai bếp lửa bằng đất luôn có khói từ những mẫu củi đang cháy dở, ở phía bên trên, một giàn để vừa chất củi vừa chặn những tia lửa nổ vang ra. Trong mái treo những mớ bắp ngô, những lưới đánh cá, những bẫy thú. Nồi niêu bát đĩa là hai hoặc ba nồi đồng, những tô băng gô, những chén đĩa sần sùi bằng đất nung. Khói bám vào tất cả những vật dụng này thành lớp sơn bóng đen.
Nhà người Ka - Tu tương đối sạch và tiện nghi. Rất nhiều lần, sau khi đi một đoạn dường dài, người ướt sũng, chúng tôi ( bao gồm binh lính của tôi và tôi) vội vàng chạy vào những mái nhà hiếu khách này. Người chủ gia đình khêu đống lửa đang nổ lách tách vui tai, những người đàn bà ríu rít gánh những ống tre dài chạy đi lấy nước suối, heo và gà ở dưới gầm sàn đang kêu inh ỏi dễ thương...điềm báo một bữa ăn thịnh soạn, đầy đủ và thoải mái.
Thông thường các nhà Ka - Tu được phân bố thành vòng tròn, chung quanh một chỗ rộng mà ở ngay giữa, cột hiến tế (sinur) đứng vượt lên. Những cột này được chạm trố; ở mỗi phía, hai mẫu gỗ trang trí những hình vẽ làm thành hai cánh thường chỉ được gắn vào khi có lễ hội. Ở đỉnh cột người ta đặt một chữ thập ngang. Trong nhiều cuộc hành quân vào xứ sở Ka - Tu, ông SAINT - PERON, chỉ huy trưởng đội vệ binh bản xứ ở Faifoo đã thu nhặt, ghi chép những hình vẽ trên các cột hiên tế hoặc trong các nhà Gươi. Người ta thường gặp những hình kỷ hà, chúng tôi không biết ý nghĩa của chúng; người ta cũng thường gặp những hình vẽ thú vật linh thiêng, gà, chim t'ring, cá, rắn, kỳ nhông, rùa, cũng như là thập tự, mặt trời và các ngôi sao. Các hình vẽ được thực hiện bằng ba màu: màu đen muội khói, màu đỏ từ trấu, màu trắng bằng vôi. Những giả thiết về các cột hiến tế rất đa dạng, nhưng theo tôi, tôi nghĩ rằng vào thời rất xa xưa, các cột đâm trâu hiến tế này được dùng để hiến tế người và có hình sinh thực khí cách điệu.
Trong những làng lớn, có thể có đến 50 nhà, ngôi nhà chung chiếm vị trí trung tâm . Mọi làng Ka - Tu đều có một nhà chung, nhà Gươl. Nhà Gươi được xây dựng bằng sự đóng góp của các gia đình và tất cả mọi người trong làng tham gia xây dựng. Đó là nơi họp hội đồng, nơi cư trú của thanh niên và những người già. Những người đàn bà không được vào dây. Đây cũng là nơi linh thiêng mà các linh hồn tổ tiên ở nếu khi chết được an lành (có cái chết lành). Sự yên tĩnh của nhà Gươi không thể bị khuấy động bởi bất cứ một cuộc cãi vã nào, cũng như một trận chiến nào, và người lạ, ngay cả kẻ thù, cũng có thể nghỉ ngơi yên tĩnh dưới mái nhà này. Nhà Gươl luôn được xây dựng kỹ lưỡng và cùng một đồ án với những nhà khác, nhưng nhà Gươl thường đạt đến những kích thước rất lớn; chúng tôi hơn 100 người đã từng nằm ngủ trong nhà Gươl ở A - Ro và chúng tôi đã cảm thấy thật thoải mái ở trong đó. Cột ở giữa đôi khi cao đến 12m, vị thế của nó là nơi dành để cử hành những lễ lớn. Thanh gỗ kết nối các cột vòng quanh cũng như những tấm ván gỗ dùng làm vách luôn luôn được trang hoàng bằng những hình vẽ tương tự với những hình vẽ ở cột đâm trâu hiến tế (sinur) hoặc thể hiện những cảnh đi săn và đánh cá, hoặc những cảnh gia đình trong đời sống Ka - Tu. Bên trong nhà
Gươi được phủ kín bằng đầu trâu, thú vật linh thiêng cũng như đầu nai, dê rừng, chuột xạ, sóc, đuôi chồn, lông công, lông trĩ, lông gà lôi, đầu chim t'ring. Tất cả các chiến lợi phẩm đều được treo một cách lộn xộn và phủ kín khói đang nghi ngút bốc liên tục ở các bếp. Có thể có từ hai đến mười bếp trong mỗi nhà Gươl, nhưng phải luôn luôn là số chẵn. Theo tín ngưỡng Ka - Tu, thú vật cũng có một linh hồn trở về quanh quẩn ở nhà Gươl, nơi mà người ta treo sọ của chúng, như vậy, chúng lôi kéo quanh làng bầy đàn của chúng (mà chúng là thành phần của bầy đàn đó khi chúng còn sống). Về vấn đề tập tục kỳ bí này, chắc không phải là táo bạo khi giả thiết là xưa kia các sọ treo trong nhà Gươi là sọ người. Những kẻ săn đầu ở Philippine, ở Bornéo, ở Tân Guinée cũng làm như vậy, và sự giống nhau giữa các bộ tộc này với người Ka - Tu thật lạ lùng. Nhân đọc bài này, chúng tôi thấy được nhiều cái tương tự.
Trong một số làng, người ta cũng gặp những mặt nạ người treo trên vách nhà Gươl. Các mặt nạ này mang khuôn mặt nhăn nhó và bằng gỗ nhẹ. Vị Ta- Ka ở Bô - lo một hôm đó nói với tôi: "Đó là những mặt nạ chiến trận". Tôi không bao giờ có thể biết thêm gì về điều này.
Thường thường người ta bắt gặp ở bên cạnh một con đường mòn, trong rừng sâu hoặc ở giữa một vài cái rấy, một tượng được đặt ở đó để hăm dọa các abui hay là thần ác: những hình dáng người thô tháp có khuôn mặt quá cỡ gợi nhớ đến đảo Pâques, hoặc là pâdil yayah (người dàn bà nhảy múa) hoặc là mơnui bôk - bôk (người ngậm ống điếu), hoặc là một nhân vật ngồi xổm, cằm tựa trên gối, hai tay ôm đầu.
Nhưng những tác phẩm chính của người Ka - Tu là nhà mồ và quan tài. Chúng được trang hoàng bằng những hình vẽ và những điêu khắc cách điệu cực kỳ đa dạng; mỗi một tác phẩm có cá tính riêng của nó, và kiểu mẫu không bao giờ trùng hợp.
Nghệ thuật Ka - Tu này chỉ có thể xuất xứ từ một nền văn minh tương đối tiến bộ mà những gì còn lại sẽ biến mất, nếu chúng ta không can thiệp vào để cứu lấy nó. Sự thanh tú của thân hình và khuôn mặt ở một số người cũng đề ra ý tưởng một chủng tộc đang suy tàn chứ không là nguyên thủy. Nếu xứ sở Ka - Tu khúc khuỷu gồ ghề và khó vào vì sốt rét và địa hình hiểm trở, nó vẫn có những cơ may để tồn tại như là nơi trú ẩn cuối cùng của những sắc tộc bị săn đuổi bởi tất cả mọi thế hệ cư dân đông dương. Nếu ví thử cư dân Negroide (da đen), chắc chắn có trước người Nam Dương, cũng gặp ở đây trong nhiều làng và cũng hẳn nhiên là một nền văn hóa nghệ thuật chắc chắn đã phát triển ở đây trong những thế kỷ trước, yên ổn khỏi những cuộc xâm lấn của con người, nền văn hóa mà đơn giản một sự lây lan của một bệnh dịch, có thể xóa sạch, bệnh dịch sốt chấy rận hay bệnh đậu mùa làm chết những sắc dân Mọi láng giềng.
Sẵn sàng cho hành trình?
