Lời dẫn nhập của đội ngũ ViHeritage:
Bộ ký sự dài kỳ này đưa bạn đọc ngược dòng thời gian về những thập niên đầu thế kỷ XX để đặt chân lên một vùng đất trắng gần như bị bỏ quên trên bản đồ hành chính lúc bấy giờ: miền sơn cước hiểm trở, thâm u ở vùng nội địa phía tây Quảng Nam và Thừa Thiên Huế – nơi ngọn núi A Taouat (núi A Tuất là một ngọn núi thuộc dãy Trường Sơn, nằm sát biên giới Việt - Lào) uy nghi sừng sững, nơi những dòng sông Cái, sông Con, sông Sé-ka-lam cuộn chảy giữa rừng thiêng nước độc và những huyền thoại rợn ngợp về người Katu.
Toàn bộ câu chuyện được dẫn dắt qua lời kể của một viên quan chức kiêm sĩ quan Pháp giữ trọng trách đồn trưởng tại Bến Hiên. Không dừng lại ở góc độ của một người thực thi nhiệm vụ an ninh, quân sự, lăng kính kể chuyện mang đậm phong cách của một nhà thám hiểm và nhà khảo cứu nhân học văn hoá: tò mò, sắc sảo, quan sát tỉ mỉ từng chi tiết đời sống và dành sự tôn trọng đặc biệt cho văn hóa, tập tục nguyên thủy cùng tinh thần kiêu hãnh của đồng bào giữa chốn biên thùy.
Được chắt lọc và phóng tác dựa trên tư liệu lịch sử quý giá – bài viết “Kẻ săn máu” (Les Chasseurs de Sang) của tác giả Le Pichon, do Nguyễn Phước Vĩnh Tùng dịch từ tập san danh tiếng Bulletin des Amis du Vieux Huế (No. 4 / 1938) – chuỗi ký sự của đội ngũ ViHeritage sẽ tái hiện một thời kỳ lịch sử đầy biến động, khi chính quyền bảo hộ tìm cách củng cố quyền kiểm soát, đối mặt với những hủ tục trả thù máu, để rồi từng bước chạm đến lớp trầm tích văn hóa sâu thẳm của một tộc người từng bị bao phủ bởi màn sương huyền bí.
Kỳ 1: Cõi đất chìm trong sương mù và bóng đêm của những lời đồn đại
Khi tôi được bổ nhiệm làm trưởng nhiệm sở, làm đồn trưởng ở Bến Hiên, thú thật, tôi chưa bao giờ nghĩ rằng ngay trên dải đất An Nam ấy, chỉ cách đường cái quan vài cây số, lại tồn tại một vùng đất rộng lớn đến thế, một chốn tưởng chừng bị bỏ mặc hoàn toàn trong cõi lãng quên. Cư dân ở đó là những con người hoang dã, khoác trên mình những bộ trang phục khác lạ, gợi cho tôi cảm giác hoang sơ còn hơn cả những trang sách thuở thiếu thời về Mayne Reid hay Cooper mà tôi từng say mê đọc.
Nhưng gác lại những giấc mơ tuổi trẻ để quay về với thực tại, tôi nhìn ra dãy núi đảo trải dài sau các tỉnh Quảng Nam và Thừa Thiên. Ở phía Tây Bắc và phía Bắc, nơi khối núi A Taouat (A Tuất) uy nghi, hùng vĩ sừng sững chắn ngang, con người hầu như chẳng biết gì về những gì ẩn giấu bên trong. Vào khoảng năm 1900, Đại úy Debay - khi ấy là phái viên của Toàn quyền Doumer được giao nhiệm vụ tìm vị trí đặt một trạm khí tượng Bana – đã từng đi qua vùng này và thực hiện vài đoạn trắc địa theo lộ trình. Trước khi chọn Bana, cốt để làm tài liệu, ông từng cảnh báo về những cao nguyên Tam-R’ehet nằm giữa Dak-Ntroll và Tam-A-Sap (nay là Đắk Nông, Đắk Lắk) cùng các cao nguyên ở triền Tây A Taouat. Theo lời ông, cư dân ở đó là người Mọi, rất khéo léo nhưng cũng vô cùng hay cướp phá. Còn về chính A Taouat (núi A Tuất), ông chẳng nói gì hơn ngoài sự xác nhận về những khó khăn cực kỳ khắc nghiệt của vùng đất và tính cách không mấy thân thiện của những kẻ ngụ cư nơi ấy.
Những người An Nam dưới xuôi vốn biết rất rõ và vô cùng khiếp sợ những người Mọi này. Thuở trước, họ buộc phải tổ chức những đợt quân chính quy để trấn giữ vùng đồng bằng, ngăn chặn những cuộc đột nhập bất ngờ từ phía những con người hoang dã ấy. Ngay từ những buổi đầu chúng ta đặt chân đến An Nam, vấn đề này đã trở thành nỗi trăn trở lớn. Sau một vài vụ ám sát rúng động xảy ra gần An Thành, việc thành lập đồn An Điểm đã được quyết định vào năm 1904, và thanh tra vụ binh Kieffer chính là vị đồn trưởng đầu tiên được cử đến trấn giữ. (Khu vực quanh An Thành – An Điềm nằm ở vùng thượng nguồn thuộc Quảng Nam ngày nay, nơi giáp ranh giữa miền xuôi và miền núi, gắn liền với các tuyến đường giao thương, hoạt động của thương lái miền xuôi ("các-lái") lên buôn bán với người Cơ Tu, cũng như các hoạt động hành chính và quân sự của người Pháp khi tiến sâu vào dãy Trường Sơn.)
Thế nhưng, dù đã có không ít các cuộc viễn chinh trừng phạt được tổ chức, những vụ giết người vẫn cứ tái diễn hằng năm, và vùng đất ấy trước sau vẫn giữ nguyên vẹn vẻ huyền bí của riêng mình. Phải đợi đến khi ông Sogny – Chánh giám thủy vụ binh, người sau này là Chánh mật thám ở Huế – đặt chân đến và trải qua nhiều năm gắn bó tại An Điểm, chúng tôi mới bắt đầu có những hình dung đầu tiên về cộng đồng người Mọi cư trú nơi đây cũng như về địa lý văn hóa của vùng núi rừng này. Đến năm 1913, ông Sogny đã có thể xác quyết rằng những người Mọi này thực chất cấu thành một chủng tộc riêng biệt, có chung một nền tảng thống nhất. Ông đã tự tay kiểm kê 250 ngôi làng, ước lượng dân số lên tới 10.000 người, chính thức đặt tên cho họ là Ka-Tu, đồng thời đặt những viên gạch đầu tiên cho công trình nghiên cứu về ngôn ngữ và phong tục tập quán của họ.
Rồi ông Sogny cũng phải ra đi, để lại phía sau những trang ghi chép dở dang và cả một vùng biên ải vẫn còn chìm trong màn sương mù của những điều chưa thấu tỏ. Suốt nhiều năm tháng dài đằng đẵng sau đó, những chỉ dẫn tinh tế ấy bị chôn vùi dưới lớp bụi thời gian và sự cai trị. Người Katu một lần nữa chìm vào cõi lãng quên của rừng già, nơi mà họ chỉ tự thoát ra bằng những biến cố dữ dội và những vụ trả thù đẫm máu.
Thế nhưng, bức tường im lặng ấy không thể kéo dài mãi. Khi con đường số 14 được mở và những bước chân khảo cứu tiếp tục hướng về thượng nguồn, một chương mới đau thương nhưng cũng đầy ắp những phát hiện nhân học chấn động sắp sửa được hé mở...
Mời bạn đọc cùng bước tiếp sang Kỳ 2: Cận cảnh về đời sống người Ka-tu giữa đại ngàn để thâm nhập sâu hơn vào bức tranh địa lý hiểm trở, nơi nhịp sống, thổ nhưỡng và diện mạo thật sự của đồng bào Katu dần hiện hình ...
Sẵn sàng cho hành trình?
