Văn hóa trầu cau của người Việt không phải là một nét sinh hoạt xuất hiện ngày một ngày hai, mà có cội nguồn sâu xa gắn liền với lịch sử lâu đời của dân tộc. Cách ngày nay trên dưới một vạn năm, hạt cau đã từng được tìm thấy trong các di chỉ khảo cổ thuộc văn hóa Hòa Bình. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, từ thuở hồng hoang dựng nước cho đến những trang sử cũ, cây cau, lá trầu vẫn lặng lẽ gắn bó với con người, tạo nên một hệ thống ứng xử vô cùng tinh tế, lịch sự qua triết lý trầu cau và sự mời trầu.
Tại sao nói triết lý trầu cau là triết lý tình nghĩa? Xã hội Việt Nam truyền thống vốn lấy gia đình làm bản vị, nơi tình cảm vợ chồng được gửi gắm trọn vẹn qua sự gắn kết keo sơn. Như Hồ Xuân Hương từng viết:
“Có phải duyên nhau thì thắm lại
Đừng xanh như lá bạc như vôi”
Nhìn một miếng trầu têm, ta thấy một hòa sắc trên gam màu mát dịu: quả cau xanh, thịt trắng, hạt vàng tươi, lá trầu xanh, vôi trắng, miếng vỏ đỏ tươi… tất cả hòa quyện trọn vẹn trong cái môi miệng con người. Và kỳ lạ thay, sau khi nhai kỹ, miếng trầu lại đưa đến một màu đỏ thắm, cái màu của máu, của sự sống, sự sống vĩnh hằng, sự sống vô biên.
Trầu cau theo chân người từ những nhịp cầu tỏ tình tha thiết:
“Vào vườn hái quả cau xanh
Bổ ra làm sáu mời anh xơi trầu
Trầu này trầu tỉnh trầu tình
Trầu loan trầu phượng trầu mình lấy ta…”
Người ta cầu hôn bằng trầu cau, đi hỏi vợ, chạm ngõ, ăn hỏi cũng bằng cau trầu. Đó là một nghi thức rất Việt Nam, độc đáo và mang đậm bản sắc, đến tận bây giờ vẫn là biểu tượng cho những điều tốt đẹp, tốt lành. Và khi nên vợ nên chồng rồi, lúc người chồng ra đi vì việc nước, người vợ đảm vẫn têm trầu gửi gắm tình nghĩa tiễn chồng ra trận:
“Túi gấm cho lẫn túi hồng
Têm trầu cánh kiếm cho chồng đi quân…”
Một giá trị đẹp, một cử chỉ đẹp. Đẹp và lịch sự. Duyên thầm, tình ẩn, sự tiềm ẩn đều gửi gắm nơi miếng trầu như một lời chúc phúc, một ý mong chiến thắng: ở nhà thì có trầu loan, trầu phượng, còn đi quân thì têm trầu cánh kiếm.
Trầu cau còn tàng ẩn tình nghĩa anh em qua sự tích cảm động về tình cảm gia đình: đôi vợ chồng và người em trai bất hạnh. Hiểu rằng sống chia rẽ anh em là chết, nhưng sự hối hận đền bù cho cái chết bằng chính sự hóa thân, để rồi chết đi mà biết hối hận thì lại sống lại, hóa thân nơi trầu, cau, vôi, hòa hợp ngàn đời trong miếng trầu. Một triết lý nhân sinh huyền nhiệm, tuyệt vời, không cần rao giảng rườm lời hay "thiên kinh địa nghĩa", mà là một "triết lý vô ngôn" sâu . Người xưa chia trầu"để báo tin vui con cái trưởng thành, dựng vợ gả chồng hay ra ở riêng, thâm thúy và tình cảm biết bao so với những chiếc thiếp báo hỷ tốn giấy mực thời nay. Người phương Tây từng ghé thăm Việt Nam từ thế kỷ XVII đã nhận xét rằng người Việt đi đâu cũng mang theo túi trầu. Gặp nhau, sau câu chào hỏi, họ cởi túi trầu, người nọ lấy miếng trầu của người kia, vừa ăn trầu vừa trò chuyện. Mến yêu, tin cậy và lịch sự biết bao!
Miếng trầu đơn giản thế thôi: chỉ gồm trầu, cau, vôi, nếu có thể thêm chút vỏ hay viên thuốc lào cho người ăn trầu thuốc. Ấy thế mà miếng trầu lại mang đậm cá tính con người. Người ta têm trầu để mời nhau, và khác với điếu thuốc lá công nghiệp ngày nay, miếng trầu thủ công ngày xưa đã được cá tính hóa đặc biệt.
Nhìn miếng trầu, người ta có thể đoán biết được tính cách của người têm nó, giản dị hay cầu kỳ, đậm đà hay nhạt nhẽo tùy thuộc vào lượng vôi bôi trên lá, đôi khi lại có cả vị "ở giữa đậm quế hai đầu thơm cay". Chàng hoàng tử trong truyện cổ tích từng nhận ra nàng Tấm cũng chính nhờ miếng trầu, nhờ cái dáng đẹp hay chưa đẹp của miếng trầu têm, nhờ nếp gấp lá và cánh trầu. Ăn miếng trầu, người ta càng thấu hiểu tính nết của người gửi gắm.
Ăn trầu còn mang lại những lợi ích thiết thực cho sức khỏe và tinh thần. Ăn trầu chắc răng, bổ răng nhờ chất vôi, giúp chống rét, kích thích nhẹ hệ tuần hoàn và thần kinh, làm hồng đôi má và thêm duyên. Ăn trầu khiến con người ta hơi ngà ngà say, để rồi những câu chuyện tâm tình trở nên cởi mở hơn. Người xưa cởi mở hơn người nay, phải chăng một phần cũng là vì thế? Cái sự "say- tỉnh" của miếng trầu nhắc nhở ta biết tỉnh táo khi lao động, làm việc, nhưng cũng biết ngà ngà đúng lúc, đúng nơi khi sống nhàn, thư giãn và vui chơi cùng bè bạn.
Vi Heritage trăn trở rằng, giữa một thế giới hiện đại nhiều đổi thay, dẫu nhịp sống có cuốn đi ít nhiều phong tục cũ, văn hóa trầu cau vẫn mãi là kết tinh của tình người Việt Nam, nơi con người giữ trọn vẹn nét đằm thắm, nghĩa tình.
Sẵn sàng cho hành trình?
