Con trâu là đầu cơ nghiệp

Nhắc đến không gian văn hóa truyền thống của người Việt, khó có hình ảnh nào gần gũi, thân thuộc và mang sức nặng bằng: "Con trâu là đầu cơ nghiệp".

Con trâu không chỉ đơn thuần là một vật nuôi hay sức kéo trên đồng ruộng, mà đã trở thành một biểu tượng máu thịt của nền văn minh lúa nước Việt Nam.

Có điều này khá thú vị mà ít người biết, Hồ Tây Hà Nội, trước khi mang tên Dâm - đàm (hồ Mù Sương) ở thời Lý hay Đoái hồ, Tây hồ (hồ ở phía tây kinh thành) dưới thời Lê, đã từng mang tên hồ Trâu vàng. Một câu thơ cổ còn nhắc nhở:

''Hồ Trâu đã trải ba triều đại

Thành chiến còn lưu đất Rốn Rồng''

Hồ Trâu và dòng sông Kim Ngưu là một nhánh sông Tô chảy bao quanh phía nam Hà Nội, từ tây sang đông còn gợi lại một huyền tích của thời kỳ thần thoại Việt Nam: Ở vùng đầm lầy chân núi Tiên - Du có con Trâu vàng nấu mình. Một pháp sư dùng gậy yểm trên trán trâu. Trâu vùng vằng lồng chạy xuống phía nam, quần nát cả một vùng Khoái Châu lầy lội, vùng ấy sau gọi là Vũng trâu đằm. Chưa hết cơn giận dữ, Trâu lại bơi qua sông Cái rồi chạy ngược lên phía Bắc, đường do vết chân trâu dẫm lún thành sông Kim Ngưu. Rồi trâu chạy vòng vo làm sụt cả một vùng thành đầm hồ và ẩn kín dưới nơi ấy, đó là hồ Trâu Vàng. Tương truyền nhà ai sinh được mười trai thì 10 chàng trai đó sẽ kéo được Trâu vàng lên mà hưởng phúc. Nhưng từ đó đến nay, chẳng nhà ai sinh đủ mười trai...

Trâu là loài sinh vật thích nghi với hệ sinh thái đầm lầy ấm ẩm, vốn sinh sống thành bầy, có thủ lĩnh đầu đàn. Quanh đầm lầy là rừng tốt tươi cỏ dại, lúa dại trâu ăn. Trâu rừng Bubalus bubalis, tổ tiên của các loại trâu nhà, vốn sinh sống ở vùng đầm lầy Đông Nam Á nhiệt đới gió mùa thấp ẩm. Cách đây không lâu, trâu rừng còn tồn tại khá phổ biến ở miền trung nước ta. Trâu rừng nhìn chung giống trầu nhà nhưng có vóc sừng rộng và dài hơn, chúng di động nhanh và nhẹ nhàng hơn trâu nhà, trong đàn trâu rừng cũng có những con "bạch biến" gọi là trâu trắng, như hiện tượng thường thấy ở trâu nhà... Giới khảo cổ học Việt Nam đã tìm thấy hoá thạch loài trâu trong các hang động Thẩm Khuyên, Phai Vệ, Kéo Lèng, Hang Hùm, Thẩm Òm ... cách ngày nay trên dưới vài chục vạn năm. Người tối cổ Lạng Sơn, người cổ Hang Hùm đã săn bắt trâu rừng cùng các loài voi, đười ươi, lợn vòi, gấu mèo, khi, vượn... mà sinh sống.

Kể từ thời đại vua Hùng dựng nước, con Trâu trở thành một phần không thể thiếu của nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước Việt Nam. Chắc hẳn người Việt nào cũng từng nghe:

''Trên đồng cạn, dưới đồng sâu

Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa!.''

Trâu kéo cày dưới thung đồng. Trâu kéo gỗ trên non ngàn, kéo lết không cần xe bánh... cho đến những cỗ xe trâu lầm lũi trên đường thượng đạo Trường Sơn được Lê Quý Đôn miêu tả trong Kiến văn tiểu lục, con trâu đã gánh vác trọn vẹn sứ mệnh mưu sinh của cả dân tộc Việt Nam. Thậm chí, trong lịch sử giữ nước, con trâu còn hiên ngang bước vào chiến trận: từ đám trẻ mục đồng cờ lau tập trận ở Hoa Lư đến những đàn trâu được lùa ra sông Hoàng Long xông pha phá vỡ đội hình giặc Tống của vua Lê Đại Hành. Trâu được cho uống rượu say và lùa xô vào húc phá đội hình quân dịch. Và trâu còn được buộc mồi lửa sau đuôi, lùa sang trại giặc trong nhiều trận hoa công. Trâu Việt Nam đã cùng người đánh Tàu, đánh Pháp và đánh Mỹ.

Từ đời sống thực tại, con trâu bước vào thế giới tinh thần và tâm linh của người Việt một cách tự nhiên như hơi thở. Tượng trâu đất nung, vật trang sức hình đầu trâu bằng đá quý có tuổi đời hàng nghìn năm từng được tìm thấy ở các di chỉ khảo cổ là minh chứng rõ nét cho vị trí ấy. Sách Giao châu ký từ thế kỷ III từng ghi lại hình ảnh thanh bình của trẻ em Việt Nam véo von thổi sáo trên lưng trâu giữa ngõ xóm. Gợi hình ảnh trăng lưỡi liềm, con trâu còn gắn liền với huyền tích thủy ngưu và tín ngưỡng thờ trăng, thờ nước ở các vùng ven biển, ví dụ như tục lệ thi chọi trâu trong ngày hội Đồ Sơn, mang ý nghĩa tái vận hành và tiếp sức cho sinh lực của Trời, Đất, Con người.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, dẫu máy móc và nhịp sống cơ giới hóa đang dần hiện diện trên những cánh đồng quê hương, hình ảnh con trâu lững thững bước đi trong ánh hoàng hôn chiều tà vẫn mãi là biểu tượng bất biến của sự cần cù, nhẫn nại và phồn vinh. Con trâu đứng đó, trầm mặc và bền bỉ, trọn vẹn là hiện thân của hồn cốt làng quê và mạch nguồn văn hóa truyền thống Việt Nam.