Thuở sơ khai, tiếng cồng chiêng Tây Nguyên là nhịp cầu nối giữa con người với thế giới thần linh. Đó là tiếng chiêng mừng lúa mới vang lên trên những thửa ruộng bậc thang, là tiếng trầm buồn trong lễ bỏ mả, hay tiếng reo vui trong lễ thổi tai cho trẻ sơ khai. Với đồng bào Cơ-ho ở Lâm Đồng, cồng chiêng không đơn thuần là một loại nhạc cụ. Đó là biểu tượng của tinh thần, là tiếng nói của đất trời và tổ tiên.
Nhưng thời gian và sự phát triển chóng mặt của đô thị hóa đã cuốn cả chúng ta và di sản ấy vào những ngã rẽ và thách thức.
Trong ký ức của nhiều người, có những giai đoạn khó khăn đến mức tiếng cồng chiêng phải nhường chỗ cho những lo toan mưu sinh thường nhật. Như lời chia sẻ đầy tiếc nuối của ông Nam, 55 tuổi tại thị trấn Lạc Dương: “Trong thời kỳ bao cấp, kinh tế khó khăn, cồng chiêng mất mát rất nhiều; vì điều kiện khó khăn, bà con bắt những con trâu, con bò bán, cồng chiêng cũng đem bán, cồng chiêng thì nấu lên để tách lấy đồng; thậm chí, hồi xưa khi tôi đi công tác thấy bà con lấy chiêng ra làm cái máng heo. Khi kinh tế khó khăn, bán cồng chiêng cũng không có ai đủ tiền để mua, giá trị của cồng chiêng gần như mất đi ý nghĩa thực của nó, người ta chỉ mua để lấy đồng. Vì vậy mà cồng chiêng mất dần đi, số lượng ngày càng giảm. Tuy nhiên, cũng có vài hộ thiết tha, yêu quý giá trị của cồng chiêng nên trong khi khó khăn, nghèo nàn nhưng họ vẫn giữ lại. Số lượng còn rất ít, nên nhiều lúc bà con muốn có chiêng đánh thì phải đi mua lại ở nơi khác, nhưng tỷ lệ này không nhiều nếu chưa muốn nói là không còn nữa”.
Những con số thống kê qua các thời kỳ cũng từng giật mình báo động về sự “chảy máu” cồng chiêng, khi hàng nghìn bộ chiêng quý hiếm lần lượt vắng bóng trong các buôn làng, khiến không gian sinh hoạt cộng đồng ngày càng thu hẹp lại.
May thay, sức sống của văn hóa bản địa luôn luôn có cách tự thích nghi để không bị lãng quên. Trong xu thế hội nhập và phát triển du lịch, tiếng cồng chiêng Lâm Đồng hôm nay đã bước sang một chương mới, một chương cởi mở hơn, gần gũi hơn và mang trên mình sứ mệnh kết nối du khách bốn phương.
Đến với Lạc Dương hay Tà Nung, Đà Lạt những năm gần đây, du khách dễ dàng bắt gặp những trải nghiệm văn hóa đầy cuốn hút. Một mâm cơm ấm cúng với gà đồi nướng giòn, cơm lam dẻo thơm, ché rượu cần nồng đượm, hòa cùng tiếng chiêng ngân vang bên ánh lửa bập bùng. Cán bộ văn hóa thị trấn Lạc Dương chia sẻ rằng các đội nhóm cồng chiêng nay không chỉ sinh hoạt trong nội bộ gia đình, buôn làng nữa mà đã mở rộng không gian đón khách du lịch trong và ngoài nước. Việc đưa cồng chiêng vào phục vụ du lịch không chỉ giúp người dân bản địa tăng thêm thu nhập, cải thiện đời sống, mà quan trọng hơn, nó tạo ra một sân khấu tự nhiên để di sản được sống, được cất lên âm hưởng hào hùng thay vì nằm im lìm trong các bảo tàng.
Dẫu vậy, bài toán cân bằng giữa thương mại hóa và bảo tồn nguyên bản vẫn luôn là nỗi trăn trở của đội ngũ Vi Heritage - những người nặng lòng với văn hóa Tây Nguyên. Khi tiếng chiêng cất lên để phục vụ khách du lịch, nếu thiếu đi sự gìn giữ chuẩn mực, rất dễ dẫn đến hiện tượng lai tạp, làm phai nhạt đi cái hồn cốt linh thiêng của núi rừng.
Để ngọn lửa đại ngàn tiếp tục được truyền đời, câu trả lời không nằm ở đâu xa ngoài sự chung tay bền bỉ của chính cộng đồng và chính quyền địa phương qua những bước đi thiết thực. Trước hết là việc nuôi dưỡng thế hệ kế cận, nơi những lớp học truyền dạy cồng chiêng do các nghệ nhân cao tuổi phối hợp cùng ngành văn hóa tổ chức tại các thôn bản trở thành nhịp cầu nối liền quá khứ với hiện tại, giúp những thế hệ hôm nay thấu hiểu rằng cồng chiêng không chỉ để trình diễn đơn thuần, mà là hành trình trở về tìm cội nguồn dân tộc.
Song hành với đó là tư duy gắn kết du lịch có trách nhiệm, khi Vi Heritage cùng đồng hành với cộng đồng kiến tạo không gian du lịch văn hóa tại Đà Lạt, nơi việc chuẩn hóa các điểm biểu diễn, tôn trọng tuyệt đối tính nguyên bản của nghi lễ và nâng cao trải nghiệm chân thực cho du khách chính là chìa khóa vàng để giá trị di sản được lan tỏa trường tồn và bền vững.
Đối với đội ngũ Vi Heritage, văn hóa không phải là một bảo tàng tĩnh lặng, mà là một dòng chảy không ngừng biến đổi để thích nghi với thời đại. Không gian văn hóa cồng chiêng Lâm Đồng dẫu đã khoác lên mình diện mạo mới mẻ, hiện đại hơn trong nhịp sống hội nhập quốc tế, nhưng sâu thẳm trong từng nhịp chiêng ngân, cốt cách và bản sắc của người Cơ Ho vẫn nguyên vẹn nhịp đập mãnh liệt giữa đại ngàn Lâm Viên.
Sẵn sàng cho hành trình?
