Giữa những núi cao, sườn dốc, xen kẽ với các thung lũng và cái nắng như rang của vùng cao nguyên Bác Ái, Ninh Thuận, đồng bào Ra-glai bao đời nay vẫn lặng lẽ nương tựa vào những triền rẫy để sinh cơ lập nghiệp. Thế nhưng, đằng sau sự gắn bó bền bỉ ấy, canh tác nương rẫy từ lâu vẫn phải gánh chịu những cái nhìn định kiến.
Người ta hay gán cho nó những góc nhìn tiêu cực, coi đó là một hình thức sản xuất lạc hậu, kém kinh tế khi đặt lên bàn cân so sánh với ruộng nước dưới xuôi. Kỹ thuật phát đốt bị trỏ tên là thủ phạm tàn phá môi trường, còn nương rẫy thì bị xem là tàn dư nguyên thủy của những cộng đồng du canh du cư nay đây mai đó, xã hội bấp bênh và thiếu ổn định.
Nhưng nếu bước chậm lại, lắng nghe câu chuyện và quan sát kỹ quy trình canh tác từ đôi tay người Ra-glai, ta mới thấy đó là cả một hệ tri thức bản địa uyên bác về sự thích ứng với tự nhiên. Nương rẫy chưa bao giờ là một khoảng đất hoang tàn bị khai thác kiệt quệ. Ngược lại, đó là một không gian xanh mướt nơi con người hòa hợp cùng tự nhiên. Trên mỗi khoảnh rẫy, bên cạnh cây lúa hay cây bắp chủ lực, đồng bào khéo léo đan xen hàng chục loài rau, củ, quả, từ dây bí bò rạp mặt đất đến giàn đậu ván đung đưa.
Chính kỹ thuật đa canh và xen canh ấy đã dệt nên một chiếc áo giáp bảo vệ đất đai. Người Ra-glai ở Bác Ái có kinh nghiệm đời truyền qua bao thế hệ. Sau khi phát quang, họ trỉa bí trước để những tán lá bò lan giữ chặt mặt đất khỏi bị những cơn mưa nguồn rửa trôi, rồi mới trỉa bắp. Trồng thêm đậu chắt nước, đậu ván để từng thảm lá rụng xuống trả lại nguồn dinh dưỡng cho đất thêm phì nhiêu. Dưới lăng kính của các nhà nông học, sức lao động bỏ ra trên nương rẫy thậm chí còn đạt hiệu quả kinh tế cao hơn ruộng nước, bởi nó tự túc trọn vẹn lương thực, thực phẩm cho cả gia đình mà không cần phụ thuộc vào phân bón hóa học hay hệ thống tưới tiêu tốn kém.
Một hiểu lầm lớn khác thường bị gán ghép là câu chuyện du canh du cư. Thực chất, người Ra-glai vận hành phương thức du canh luân khoảnh theo một chu kỳ khép kín đầy khoa học, hay còn gọi là hưu canh. Khi nhận thấy đất bắt đầu bạc màu sau những mùa vụ, họ chủ động bỏ hóa mảnh nương ấy trong khoảng từ năm đến mười năm để đất nghỉ ngơi và rừng tái sinh, rồi chuyển sang canh tác ở một khu vực khác nằm trong ranh giới cộng đồng. Giữa cái nắng gió khắc nghiệt của miền nhiệt đới, chu kỳ hưu canh ấy không làm tổn hại môi trường, mà ngược lại, tạo ra sự hồi sinh tự nhiên kỳ diệu cho đất mẹ, đồng thời giúp đồng bào an cư lạc nghiệp, gắn bó lâu dài tại một làng bản thay vì phiêu bạt nay đây mai đó.
Với Vi Heritage, tôn trọng bản sắc văn hóa đồng nghĩa với việc từ bỏ những định kiến áp đặt, để lắng nghe tiếng nói từ cộng đồng bản địa, thấu hiểu cách họ nương tựa vào thiên nhiên mà không tàn phá nó. Chỉ khi sinh kế gắn liền với sự bảo tồn văn hóa, khi tri thức bản địa được nhìn nhận đúng tầm vóc, thì những ngọn lửa trên rẫy ngàn năm của đồng bào Ra-glai mới tiếp tục cháy sáng, bồi đắp nên mạch nguồn di sản bền bỉ của đất nước.
Những đánh giá định kiến ấy suy cho cùng xuất phát từ những góc nhìn phiến diện, khi người ta dùng thước đo của văn hóa thung lũng và ruộng nước đồng bằng để áp đặt lên không gian núi rừng. Sự so sánh khập khiễng ấy vô tình che khuất đi sự tinh tế của một phương thức sinh kế mang đậm tính thích ứng cao. Đã đến lúc chúng ta nhìn nhận nương rẫy của người Ra-glai không chỉ bằng con số kinh tế, mà bằng cả sự thấu cảm văn hóa, để thấy ở đó tình yêu đất đai, sự khôn ngoan của tiền nhân và nhịp sống bền bỉ trường tồn giữa đại ngàn.
Sẵn sàng cho hành trình?
