"Leng keng nắng.
Leng keng mưa.
Nghe như tàu điện mới vừa qua đây.
Này em nhà phố Hàng Giầy.
Bờ Hồ – chợ Bưởi ngày ngày anh qua.
Leng keng làng lúa làng hoa.
Nhịp chày Yên Thái khi xa khi gần..."
Có một âm thanh đã vĩnh viễn nằm lại trong miền ký ức của người Hà Nội thế kỷ trước. Cái tiếng leng keng tàu điện gọi phố phường thức giấc lúc 5 giờ sáng.
Xe điện đi ngang qua một khu chợ đường phố.
Giữa những ngày mà người dân Hà Nội và Sài Gòn đang háo hức đón nhận những trải nghiệm mới mẻ trên các tuyến tàu điện ngầm hiện đại, ít ai nhớ rằng việc di chuyển bằng đường sắt đô thị vốn chẳng phải là điều xa lạ. Hơn một thế kỷ trước, mảnh đất kinh kỳ đã từng có một mạng lưới xe điện sầm uất, kéo dài gần 90 năm lịch sử (từ 1900 đến đầu thập niên 1990). Đó là những kí ức, những văn hóa khó quên.
Khởi nguồn từ nghị định tháng 5/1899 của Toàn quyền Đông Dương, những chuyến tàu điện đầu tiên chính thức lăn bánh vào năm 1900, rồi mở rộng dần vào năm 1901 với toàn bộ công nghệ, đầu máy và hệ thống máy phát điện riêng tân tiến nhất đầu thế kỷ 20 được đưa sang Việt Nam. Mãi đến sau năm 1925–1926, khi nhà máy điện Yên Phụ hoàn thành, tàu mới chính thức chạy bằng điện lưới. Đến năm 1929 và chạm mốc năm 1943, mạng lưới đường ray khổ 1 mét đã vươn dài tới 30 km. Từ ga trung tâm Bờ Hồ (ngay gần bể nước tròn đầu phố Hàng Hành), sáu ngả đường sắt tỏa đi khắp các cửa ô: lên Yên Phụ, chợ Bưởi, sang Cầu Giấy, vào Hà Đông, xuống chợ Mơ và Vọng. Những toa tàu dài tối đa 25m, rộng chưa đầy 2m với vận tốc chừng 20km/h bấy giờ đã trở thành mạch máu giao thông nối liền các làng lúa, làng hoa ngoại thành với ba mươi sáu phố phường nhộn nhịp.
Thuở ban đầu, tàu điện là biểu tượng đầy mộng mơ của sự hiện đại và đẳng cấp với những quy tắc vô cùng ngặt nghèo. Trước năm 1954, những người bán vé (thường gọi là sơ-vơ) thẳng tay móc dây xích chắn cửa ngay khi tàu chuyển bánh để cấm tuyệt đối việc nhảy tàu, đồng thời kiên quyết từ chối những ai say rượu hay ăn mặc bẩn thỉu, nhem nhuốc. Thế nhưng, sau ngày tiếp quản Thủ đô năm 1954, khi hệ thống được chuyển giao về tay chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tàu điện dần trút bỏ vẻ kiểu cách thuộc địa để hòa vào đời sống bình dân.
Hành khách vui vẻ đi tàu như một phần công việc thường nhật của họ.
Trong suốt ba thập kỷ sau giải phóng, khi người Hà Nội chỉ có hai phương tiện đi lại chính là xe đạp và tàu điện, những toa xe sơn vàng cũ kỹ đã trở thành một xã hội thu nhỏ. Vừa là không gian mưu sinh của những tiểu thương gánh gồng từ ven đô vào phố, là nơi văng vẳng tiếng đàn bầu của người hát xẩm, tiếng rao của gánh hàng rong, và cả những bước chân nhảy tàu đầy nghệ thuật của đám học sinh, thanh niên mỗi khi bến đỗ còn xa. Tiếng bánh sắt nghiến trên đường ray hòa cùng tiếng chuông leng keng dậm dưới sàn tàu mỗi khi qua ngã ba, ngã tư đã trở thành nhịp đập thân thuộc của cuộc sống thường nhật. Thậm chí, trong những ngày Toàn quốc kháng chiến khói lửa ngập trời, chính những toa tàu chở khách hiền lành ấy lại lặng lẽ nằm ngang góc phố, hóa thành những chiến sĩ thầm lặng, những chiến lũy thép kiên cường ngăn bước tiến của đoàn xe cơ giới thực dân.
Trong thời gian hoạt động, toa xe số 16 đã bắt đầu xuống cấp.
Đầu những năm 1990, khi hạ tầng xuống cấp nghiêm trọng sau gần một thế kỷ bền bỉ phục vụ và phải nhường chỗ cho những dự án giao thông mới, sứ mệnh lịch sử của tàu điện mặt đất chính thức khép lại. Chuyến tàu cuối cùng lăn bánh qua phố năm ấy là một cuộc chia ly đầy xúc động. Đa số hành khách bước lên toa xe ngày hôm đó là những người lớn tuổi, đi chỉ để níu giữ một miền ký ức. Anh bán vé tàu chẳng còn soát vé như thường lệ, mà rưng rưng hô lớn xem có ai muốn giữ lại tấm vé cuối cùng làm kỷ niệm hay không, rồi tíu tít xé phát cho mọi người xung quanh như trao gửi những mảnh ghép cuối của chiếc tàu leng keng vào miền hoài niệm.
Hôm nay, những đường ray năm xưa đã lùi sâu vào dĩ vãng, nhường không gian cho những đoàn tàu metro lướt đi êm ru trên cao với tốc độ vượt trội. Diện mạo đô thị thay đổi là quy luật tất yếu của thời cuộc, nhưng âm vang của tiếng chuông tàu điện xưa vang vọng trong tâm hồn, nếp sống và ký ức của con người ở lại.
Tại Vi Heritage, chúng tôi tin rằng sự phát triển của những đô thị hiện đại sẽ luôn cần một điểm tựa từ chiều sâu quá khứ. Lắng nghe lại tiếng leng keng trong ký ức không phải để nuối tiếc một thời đã qua, mà để giữ cho nhịp sống công nghiệp hôm nay không bị đứt gãy với cội nguồn văn hóa kinh kì. Đó là nơi mỗi con đường, mỗi góc phố đều từng thấm đẫm hơi ấm và tình người mộc mạc của một thời Hà Nội không thể nào quên.
Sẵn sàng cho hành trình?
