Người Ra-glai ở Bác Ái, Ninh Thuận có một thói quen rất đỗi lạ lùng so với tư duy thị trường hiện đại: Khi thu hoạch được một lượng nông sản hay có được sản vật trong rừng, họ ít khi đem ra chợ trung tâm để bán cho người lạ, dù được giá hơn. Thay vào đó, họ chọn mang về bán cho một chủ quán quen đầu làng hoặc những người buôn bán hàng lưu động, dẫu biết rằng giá thu mua ở đây có khi thấp hơn mặt bằng chung. Ngược lại, khi cần mua sắm, họ sẵn sàng ghé vào quán quen ấy để mua những mặt hàng với mức giá đắt hơn các cửa hàng lạ lẫm ngoài phố lớn.
Nếu tính toán theo lôgic kinh tế thông thường và chỉ tách rời hành vi ấy ra để phán xét, nhiều người sẽ vội vã đánh giá đây là cách trao đổi "không duy lý" hay "kém kinh tế". Thực tế, trong những chuyến đi điền dã và tiếp xúc trực tiếp với cộng đồng, chúng tôi vẫn thường nghe những lời nhận xét mang định kiến quen thuộc từ nhiều người dân và cán bộ: "Người Ra-glai không biết buôn bán", "Người Ra-glai không biết tính toán".
Nhưng đội ngũ Vi Heritage lại có một góc nhìn khác.
Nếu đặt hình thức trao đổi này vào trong bức tranh kinh tế xã hội toàn cảnh của người Ra-glai, nơi tiền mặt luôn là thứ khan hiếm và của để dành gần như không có, thì cách mua bán nặng đọng tình nghĩa ấy lại bảo đảm cho sự sinh tồn bền vững của cả một gia đình.
Sống giữa vùng cao nắng gió, người Ra-glai không sản xuất hàng hóa dư thừa với quy mô lớn để ngày ngày đem ra chợ thị trường. Bằng các mối quan hệ thân thiết lâu năm với những bạn hàng đầu làng hay những người buôn bán lưu động trên "chợ chạy" dọc các bản làng, người dân vẫn có thể đổi lấy gạo, mắm, muối và các nhu yếu phẩm thiết yếu cho đời sống hàng ngày dẫu trong tay hoàn toàn trống trơn tiền mặt. Đó là một kiểu hạn mức tín dụng dựa trên lòng tin tuyệt đối mà các khu chợ trung tâm kiên cố, nơi người mua kẻ bán xa lạ qua đường, không bao giờ có thể mang lại.
Mối quan hệ ấy vượt lên trên cả sự sòng phẳng của tiền tệ. Người dân có thể vay mượn từ chủ quán quen hoặc những người bán rong một số tiền lớn khi nhà có việc cấp bách. Khi mùa màng thất bát, lúc người thân đau ốm, hay khi gia đình có đám tang, nghi lễ quan trọng. Đổi lại, sự "thiệt thòi" trong giá cả khi đem nông sản đến bán chính là cách người Ra-glai trả món lãi tình nghĩa, là sự củng cố bền chặt cho mạng lưới an sinh xã hội dựa trên tinh thần cộng sinh.
Chính vì tập quán trao đổi này gắn kết hữu cơ với nhịp sống và cấu trúc cộng đồng, nên những khu chợ kiên cố được Nhà nước đầu tư hàng tỉ đồng nhưng thiếu vắng sự thấu hiểu văn hóa bản địa đã rơi vào cảnh lạnh lẽo, bỏ hoang. Chợ của người Ra-glai không nằm ở những dãy ki ốt bê tông lạnh lẽo, mà nằm ở sự gắn bó mặt thiết giữa con người với con người.
Câu chuyện về cách buôn bán của người Ra-glai cho chúng ta thấy nhiều điều. Để thấu hiểu thấu đáo giá trị của một thực hành văn hoá, tuyệt đối không thể dùng lăng kính chủ quan của một nền văn hóa này để áp đặt lên một không gian văn hóa khác. Hình thức "mua đắt, bán rẻ" thoạt nhìn có vẻ phi lý đối với những ai có thu nhập ổn định nơi phố thị, nhưng trong điều kiện kinh tế đặc thù của người Ra-glai, đó lại là lựa chọn khôn ngoan nhất, nhân văn nhất để nương vào nhau mà sống qua những năm tháng đói nghèo, nhọc nhằn.
Vi Heritage - Tôn trọng giá trị bản địa, nắm giữ tương lai bền vững.
Sẵn sàng cho hành trình?
